Τα βότανα και η χρησιμότητά τους

Τα βότανα και η χρησιμότητά τους

Τα βότανα και η χρησιμότητά τους

Τα βότανα και η χρησιμότητά τους: Έχουν γίνει πολλάκις αφορμή για διάφορες συζητήσεις και αντιδικίες. Υπάρχουν φανατικοί υποστηρικτές που τα χρησιμοποιούν σε καθημερινή βάση και εξίσου φανατικοί πολέμιοι που δεν παραδέχονται την ευεργετική τους χρήση και τα απορρίπτουν. Όπως και να ’χει, η χρήση των βοτάνων γίνεται από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, σε κάθε μήκος και πλάτος του πλανήτη.

Η διαχρονική τους αξία

Στις μέρες μας κυκλοφορούν δεκάδες βιβλία από την ελληνική ή την παγκόσμια βιβλιογραφία, που αναφέρονται στις ευεργετικές ιδιότητες των βοτάνων, καθώς και στον τρόπο που αυτά πρέπει να καλλιεργούνται, να μαζεύονται, να επεξεργάζονται και να χρησιμοποιούνται. Από τα πανάρχαια χρόνια ακόμα, υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία που αναφέρονται στη χρήση των βοτάνων και τις ιδιότητες τους. Στοιχεία που δεν αφορούν μόνο τον ελληνικό πολιτισμό, άσχετα αν υπήρξε πρωτοπόρος και σε αυτόν τον τομέα (όπως και σε τόσους άλλους), αλλά και στον κινεζικό ή αιγυπτιακό (αραβικό) πολιτισμό.

Στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα ξεκίνησε σιγά σιγά η μαζική δημιουργία φαρμάκων (χημικές ουσίες). Σκοπός των γιατρών και των ερευνητών ήταν να αντιμετωπιστούν ασθένειες που είτε καταγράφηκαν για πρώτη φορά, είτε εμφανίστηκαν με τέτοιο τρόπο και επιμονή, ώστε τα αποτελέσματα τους να προκαλούν ανησυχία και αυξημένο αριθμό θανάτων. Μέχρι τότε τα βότανα κατείχαν περίοπτη θέση στα βαλιτσάκια και τα συνταγολόγια των γιατρών.

Επιπλέον, οι περισσότερες γιαγιάδες μας και κάποιες από τις μητέρες μας, ειδικά όσες κατάγονται από χωριά και νησιά και έχουν μεγαλώσει σε ένα διαφορετικό περιβάλλον, έχουν να μας πουν πολλές ιστορίες για τα βότανα και τη χρησιμότητά τους. Μπορούν επίσης με μεγαλύτερη ασφάλεια και σαφήνεια να μας δείξουν πως και που πρέπει να τα χρησιμοποιούμε.

Τέλος, καλό είναι να αποσαφηνίσουμε ορισμένα πράγματα με τη βοήθεια του πλούσιου ελληνικού λεξιλογίου. Σήμερα, όλοι μας χρησιμοποιούμε τις λέξεις φαρμακείο και φαρμακοποιός. Εννοούμε δηλαδή, το κατάστημα που πουλάει φάρμακα και τον άνθρωπο που είναι υπεύθυνος για την πώληση τους.

Τα παλιά χρόνια το όλο σκηνικό ήταν λίγο διαφορετικό. Υπήρχαν οι λέξεις φαρμακοποιείο και φαρμακοπωλείο. Στο λεγόμενο φαρμακείο λοιπόν, υπήρχαν δύο χώροι. Το φαρμακοποιείο, εκεί που οι ίδιοι οι φαρμακοποιοί συνήθιζαν να φτιάχνουν τα φάρμακα (αυτό άλλωστε σημαίνει στην κυριολεξία η λέξη φαρμακοποιός) και το φαρμακοπωλείο, εκεί που συναντούσαν τους πελάτες για να τα πουλήσουν. Μαζί τους είχαν και τους λεγόμενους φαρμακοτρίφτες, τους μικροϋπαλλήλους που ασχολούνταν με τα διάφορα θελήματα.

Από την αρχαιότητα στο σήμερα

Από τα πανάρχαια χρόνια, ο άνθρωπος στρεφόταν στο φυτικό βασίλειο, καθώς αναζητούσε να θεραπευτεί από κάποια ασθένεια, να ανακουφιστεί από κάποιον πόνο ή να γιάνει κάποιο τραύμα. Τόσο οι «σκαπανείς» της ιατρικής Ιπποκράτης και Ασκληπιός, όσο και άλλοι ιατροί, φιλόσοφοι, θεωρητικοί ή κλασσικοί συγγραφείς στην αρχαία Ελλάδα έχουν αφήσει πίσω τους πολύτιμο έργο για τις θεραπευτικές ιδιότητες και τον τρόπο χρήσης των φυτών. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αλλά και της Τουρκοκρατίας, η χρήση των βοτάνων ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη τόσο εντός των ελληνικών συνόρων, όσο και στην πλειονότητα των χωρών της υπόλοιπης Ευρώπης.

Άλλωστε, οι λαϊκοί γιατροί εκείνης της εποχής ήταν γνωστοί σε όλους. Οι πρακτικοί (εμπειρικοί) ιατροί στα χρόνια της Τουρκοκρατίας ή μετά την απελευθέρωση είχαν έντονη δράση. Κυρίως όσοι κατοικούσαν στα χωριά της Ηπείρου, ονομάστηκαν Κομπογιαννίτες και Βικογιατροί. Η βαθιά αλλαγή στη στάση των ανθρώπων απέναντι στα βότανα, είχε ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη της χημικής-φαρμακευτικής βιομηχανίας. Μετά το πέρας του Α’ και κυρίως του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου αυξήθηκε κατακόρυφα η παραγωγή φαρμάκων με συνθετικές πρώτες ύλες. Παράλληλα, γιγαντώθηκαν και οι χημικές βιομηχανίες και η πολυφαρμακία. Έτσι, τα φάρμακα έγιναν χιλιάδες, το ίδιο όμως, συνέβη και με τις ασθένειες.

Στην αρχαία Ελλάδα και στους ανεπτυγμένους πολιτισμούς

Στα αρχαιοελληνικά χρόνια, ο Ασκληπιός υπήρξε αναμφίβολα ο πρώτος ιατρός. Συνέλεγε τα ιαματικά βότανα από το Κερκέτιον όρος (σημερινό όνομα Κόζιακας), κοντά στην πόλη των Τρικάλων. Ακόμα και σήμερα θεωρείται όρος πλούσιο σε είδη βοτάνων. Δημιούργησε τα περίφημα «φαρμακοτριβεία», όπου γινόταν η κατεργασία των βοτάνων. Στην Τρίκκη, δημιούργησε το πρώτο «υγιεινοθεραπευτήριο». Οι θεραπευτικές ικανότητες του Ασκληπιού έδωσαν την εντύπωση στον κόσμο ότι είχε κάποια θεϊκή δύναμη, αφού όχι μόνο θεράπευε, αλλά και «ανίστησι τεθνεώτας» (ανέστησε και πεθαμένους). Έτσι η φήμη του κάλυψε τα όρια της Ελλάδας και μεταγενέστερα τα όρια όλου του τότε γνωστού κόσμου. Πάνω από 343 Ασκληπιεία υπήρχαν κατά τον 7ο-6ο και 5ο αιώνα. Δάσκαλος της βοτανοθεραπείας θεωρείται ο Κένταυρος Χείρων, που ζούσε στο Πήλιο, με τα πολυάριθμα φυτά και βότανα. Από αυτόν διδάχθηκε και ο Ασκληπιός.

Ο Ιπποκράτης (πατέρας της ιατρικής) απάλλαξε την ιατρική από τις δεισιδαιμονίες και τη μαγεία. Σε αρκετά από τα βιβλία του αναφέρει 236 φυτικά φάρμακα, αρκετά αποτελούν τη βάση ακόμα και σύγχρονων φαρμάκων. Ο Αριστοτέλης, που θεωρείται πατέρας της Ζωολογίας και πρώτος θεμελιωτής των Φυσικών Επιστημών, έγραψε εκτός των άλλων και δύο συγγράμματα περί Φυτών. Ο Θεόφραστος θεωρείται πατέρας της Βοτανικής και της Ορυκτολογίας, και πρόδρομος της Φαρμακογνωσίας. Στα εννιά βιβλία του έργου του «Περί φυτών ιστορίας» περιγράφει όχι μόνο τα φυτά αλλά και τις φαρμακολογικές ιδιότητες τους. Γράφει για τον τρόπο συλλογής των βοτάνων και τον τρόπο εξαγωγής του χυλού εξ αυτών.
Ο Διοσκουρίδης υπήρξε ο ονομαστότερος φαρμακολόγος της αρχαιότητας. Το κλασσικό του έργο «Περί ύλης Ιατρικής», δηλ. περί των χρησιμοποιουμένων φαρμάκων, διασώζεται μέχρι τις μέρες μας. Συνολικά, μελέτησε περισσότερα από 500 φυτά με τη δράση τους στις διάφορες ασθένειες του ανθρωπίνου σώματος.
Ο Γαληνός ιατρός και ακόλουθος του Ασκληπιού, χρησιμοποίησε και σύνθετα ή πολύχρηστα φάρμακα, διότι όπως έλεγε με τα απλά βότανα (304 καταγράφει) πολλές φορές δεν θεραπεύονται «αι παρά φύσιν διαθέσεις». Αυτά αποτελούν τη βάση για πολλά σύγχρονα ιδιοσκευάσματα. Αναφορές στα βότανα γίνονται τόσο στα «Ομηρικά έπη», όσο και από τον Αριστοτέλη.

Αν εξετάσουμε τις ιστορικές πηγές, θα δούμε πως τα βότανα στην Κίνα χρησιμοποιούνται εδώ και 4.700 χρόνια, ως φάρμακα. Στο πρώτο βιβλίο βοτανολογίας της Κίνας, (περίπου στα 2700 π.Χ.), αναφέρονται 365 φυτά που χρησιμοποιήθηκαν για φαρμακευτικούς λόγους. Οι Σουμέριοι θεωρούνται από τους πρώτους λαούς που έκαναν χρήση των βοτάνων (περίπου 5.000 π.Χ.). Οι Αιγύπτιοι ασχολούνται με τα βότανα πάνω από 4.000 χρόνια, ενώ στην Ελλάδα υπάρχουν αναφορές από το 3.500 π.Χ. έως και το 5.500 π.Χ.

Σήμερα, κυκλοφορούν εκατομμύρια φάρμακα στην αγορά, με τις εταιρείες – κολοσσούς της φαρμακοβιομηχανίας να είναι από τις πλέον κερδοφόρες στον κόσμο. Οι τιμές των περισσότερων είναι ακριβές έως και απαγορευτικές για τον μέσο άνθρωπο, πόσο μάλλον για τον φτωχό, ενώ τα αρμόδια ταμεία δεν προσφέρουν ιδιαίτερη βοήθεια προς αυτή την κατεύθυνση. Σε αρκετά από αυτά (ονόματα δε λέμε, υπολήψεις δε θίγουμε) περιέχονται ουσίες βλαβερές για τον ανθρώπινο οργανισμό.

Έτσι κι αλλιώς οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν τίποτα για τη σύσταση των φαρμάκων και ούτε ενδιαφέρονται να μάθουν. Αυτό που ζητούν είναι η άμεση ανακούφιση από τους πόνους και τις ενοχλήσεις. Σε αρκετές περιπτώσεις είτε δεν ακούν τις εντολές των γιατρών και των φαρμακοποιών, είτε δεν διαβάζουν τις οδηγίες χρήσης. Τέλος, πολλοί προτιμούν ένα φάρμακο με παραπλήσια ιδιότητα αυτού που θα έπρεπε να πάρουν, επειδή είναι πιο φτηνό.

Από την άλλη πλευρά τα βοτανολογικά φάρμακα, ειδικά στη Βόρεια Αμερική συγκεντρώνουν όλο και περισσότερο ενδιαφέρον. Οι πωλήσεις ξεπερνούν τα τρία δισεκατομμύρια δολάρια το χρόνο και η χρήση τους διδάσκεται σε δεκάδες πανεπιστήμια ιατρικής. Οι μεγάλες φαρμακευτικές εταιρίες της Β. Αμερικής δεν έχουν το δικαίωμα της πατέντας σε φάρμακα φυσικής προέλευσης, κάτι που ουσιαστικά εξανεμίζει τη δυνατότητά τους για μεγάλα κέρδη.

Ιδιαίτερα διαδεδομένη είναι η χρήση τους και στις χώρες της Ασίας, ενώ λιγότερο ασχολούνται με τα βότανα οι Αφρικανοί, και οι Ευρωπαίοι, ειδικά σε σχέση με το παρελθόν. Εξαίρεση αποτελούν οι πληθυσμοί που ζουν κοντά στη φύση, που ζουν κάτω από τα όρια της φτώχειας και οι φυλές, που λόγω θρησκείας, πολιτισμού και παραδόσεων συνδέονται ακόμα στενά με το παρελθόν. Γενικότερα, τα βότανα ως φάρμακα, εξακολουθούν να αποτελούν θέμα «αμφίβολης σημασίας» για το κατεστημένο της περίθαλψης υγείας. Ελάχιστοι είναι αυτοί που έχουν αναγνωρίσει και επισημοποιήσει την επιστήμη που λέγεται βοτανολογία.

Στο επόμενο άρθρο θα αναφερθούμε στη σχέση των βοτάνων με τα φάρμακα και στη σωστή καλλιέργεια, συγκομιδή και χρήση των πρώτων. Ακόμα θα δούμε πως σχετίζονται τα βότανα με τα ζώδια και θα προτείνουμε τρόπους με τους οποίους μπορούμε να απαλλαγούμε από ασθένειες και πόνους της καθημερινότητας και όχι μόνο, πάντα μέσω των βοτάνων.

Τα βότανα και η χρησιμότητά τους